مهرگان

يك اينگونه مي خوانيم: بيهوده نيست عشق و در اولين رويكرد اين سه كلمه را يك جمله مي گيريم يعني عشق مسنداليه بيهوده مسند و نيست فعل اسنادي عشق بيهوده نيست.

اما چرا و چطور عشق چيز بيهوده اي نيست از كجا معلوم كه عشق بيهوده نيست

ما اين را از گزاره ديگري نتيجه گرفته ايم گزاره بعدي:

اين را از آن دو چشم دانستم اين را از آن نگاه دانستم آني كه هيچگاه نديدم، پس مي توان گفت كه اينجا بايد چشم و نگاه وجود داشته باشد كه شاعر اگرچه نديده اما پي برده كه اين چشم و نگاه در ارتباط مستقيمي با عشق قرار دارند و نتيجه گرفته كه عشق بيهوده نيست.

اما از كجا پي برده با كدام دريافت ها شنيدن خواندن

در پي اين پرسش ها پا را از متن بيرون مي گذاريم تا پي به راز اين دريافت ببريم . بايد ديد آن چشم و نگاه كه شاعر نديده كجا يافت مي شود.

براي شروع مي توان به شاعران ديگر و شايد قديمي تر نگاهي انداخت. بله بسيار شعر عاشقانه كه در اثر برخورد شاعرها با چشم و نگاهي شكل گرفته پيش روي ما است:

كنون كه صاحب مژگان شوخ و چشم سياهي

نگاه دار دلي را كه برده اي به نگاهي 2

عاقبت هر كه كند در رخ و چشم تو نگاه

هيچ شك نيست كه بي خواب و خور آيد روزي3

خوش است چشم به چشم تو و نگاه نهاني

رسالت دل و جان سوي هم زراه نهاني4

و بسيار شعر هاي ديگر و بسيار.

سئوال باقي است: آنجا كجا است كه مي توان از آن دريافت هايي اين چنين كرد

آيا صرفا از شعرهاي ماقبل و كساني كه آن را ديده اند اين دريافت شكل گرفته

كجا شعر فرهنگ تاريخ

هر يك از اين واژه ها و مفاهيم به اندازه كافي تعريف ناپذير هست كه ما درصدد تبيين و تعريف هر يك در اين مقاله برنياييم اما مي توانيم ارتباط آنها را پيدا كنيم.

آنچه پيش روي ما است همين چشم و نگاه است كه در طول تاريخ، جزيي از فرهنگ ما شده و در شعر هاي ادوار مختلف خود را نشان داده اينكه آيا اين چشم و نگاه فرق دارد با چشم و نگاهي كه در فرهنگ و مليت ديگري هست يا فرق ندارد بماند به طوري كه اين چشم و نگاه از حالت عيني خود خارج شده و تبديل به امري ذهني شده و حالتي عام به خود گرفته است مانند خيلي از مفاهيمي كه در شعر ما به جهان مثل پرتاب شده. در اينجا ما بعد از شنيدن و خواندن اين شعر در مقابل آن چشم و نگاه قرار مي گيريم كه متعلق به معشوقي كهن است معشوقي همگاني كه انگار خصوصياتش در طول تاريخ تغيير نمي كند قد سرو دارد و چشم نرگس، گيسوي كمند دارد و ابروي كمان و ...

كه ما هم آن را شايد نديده باشيم اما حالا و به گونه اي آن را مي شناسيم همان چشم و نگاهي كه در فرهنگ ما در حال همواره پاييدن است .

در يك جمع بندي تا اينجاي كار ما يك نتيجه گيري را مدنظر قرار داده ايم و از گزاره اي گزاره ديگري را نتيجه گرفته ايم به عبارت ديگر و به زبان منطق داريم:

«عشق بيهوده نيست»

«آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد»

رابطه اين دو گزاره:

«آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد» آنگاه «عشق بيهوده نيست»

بايد ديد از اين عبارت چه نتايجي مي توان گرفت. آيا مي توان پي برد كه عشق بيهوده نيست

آيا در مورد آن چشم و نگاه مي توان اظهارنظر دقيقي كرد پس بهتر است اصلا بررسي كنيم كه آيا اين جمله مركب درست است نادرست است كه اين وظيفه منطق است. 5

توضيح بيشتر اينكه اگر عبارت اول يعني «آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد» گزاره اي درست باشد و عبارت دوم يعني «عشق بيهوده نيست» نادرست باشد كل عبارت نادرست است. در غير اين صورت عبارت درست است.

براي مثال فرض كنيد مي گوييم: اگر هوا ابري باشد، آنگاه باران مي بارد. با اين حساب وقتي اين عبارت نادرست است كه هوا ابري باشد اما باران نبارد. در عالم واقع نيز مي توان مشاهده كرد كه هر هواي ابري به باران ختم نمي شود پس به صرف ابري بودن هوا نمي توان گفت حتما باران مي بارد. در باقي موارد عبارت درست است.

پس بايد ارزش هريك از عبارات «آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد» و «عشق بيهوده نيست» را جداگانه مورد بررسي قرار دهيم تا ببينيم وقتي تركيب مي شوند، حاصل عبارتي درست است يا نادرست.

ابتدا عبارت «آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد » را درنظر مي گيريم مي توان گفت كه عبارتي مركب است از دو گزاره:

آن چشم و نگاه وجود دارد

آن چشم و نگاه را هرگز نديدم

و هرگاه اين دو گزاره با هم درست باشند كل عبارت درست است يعني هم آن چشم و نگاه وجود داشته باشد و هم شاعر آن چشم و نگاه را هرگز نديده باشد در اين صورت عبارت «آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد» درست است.

ابتدا بايد موضع خود را در برابر «آن» مشخص كنيم يعني بدانيم منظور كدام چشم و نگاه است

دو جنبه را بررسي مي كنيم شايد جنبه هاي ديگري نيز باشد: اول اينكه آن چشم و نگاه را همان چشم و نگاه اشاره شده فوق بدانيم يعني چشم و نگاه ذهني شده و تاريخي فرهنگي كه به خصوص در غزل هاي قديمي به آن بر مي خوريم.

دوم اينكه آن را چشم و نگاهي بدانيم عيني و خاص كه در جايي از جهان وجود دارد و به طور فيزيكي زنده است و شاعر كه آن را نديده در حسرت عشقي كه مي توانست از ديدن آنها داشته باشد مانده است.

در حالت دوم وجود چشم و نگاه را مي توان با نظريه «مطابقت صدق»

(CORRESPONDENCE THEORY OF TRUTH) هم توضيح داد زيرا دارد در مورد «آنچه هست كه هست»6 مي گويد. يعني با جهان واقع انطباق دارد . اما در اين مورد نمي توان توضيح داد كه آيا واقعا شاعر آن را ديده يا نديده آيا راست مي گويد كه آن چشم و نگاه را نديده يا كذب است و تعيين صدق عبارت معلق مي ماند. پس فرض مي كنيم منظور همان حالت اول است.

در حالت اول با توجه به توضيحات اول مقاله، عبارت «آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد» درست است.

به اين ترتيب گزاره اول و مقدم را درست در نظر مي گيريم چشم و نگاه را در حالت اول مورد بررسي قرار مي دهيم و با توجه به آن به سراغ تالي مي رويم:

«بيهوده نيست عشق»

تعيين صدق اين جمله بسيار دشوارتر از حالت قبل است. در هر صورت كه ما حكم كنيم به درستي يا نادرستي اين جمله دلايل كافي براي اثبات آن داريم و نداريم.

مي توان در شعر و فرهنگ هم نمونه هايي يافت كه به رد يا قبول بيهودگي عشق پرداخته اند.

و باز هم تعيين صدق اين گزاره معلق مي ماند.

پس تكليف چيست

مي بينيم كه در تعيين صدق جمله ها از راه هاي مختلف به نتيجه قطعي منطقي نمي رسيم.

پس فعلا گزاره: «آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد» آنگاه «بيهوده نيست عشق» را در نظر مي گيريم.

آيا بايد كار را تعطيل كرد

قطعا خير

ما هنوز برگ برنده اي در دست داريم و آن نام شعر است: «شعري براي ديدن»

دو پس بياييد شعر را ببينيم:

نكته قابل توجه در ديدن صوري شعر اين است كه بيهوده و نيست و عشق در سه سطر جدا نوشته شده اند.

در ابتداي كار ما اين سه كلمه را يك جمله گرفتيم اما آيا چون اين سه كلمه در سه سطر هستند امكان آن هست آنها را در يك جمله قرار ندهيم

امكان را بررسي مي كنيم:

بيهوده: در معني باطل، ياوه، عبث و صفت است.

نيست: فعل، در مقابل هست، نا بود، بار منفي اين واژه را هم در نظر مي گيريم به طوري كه پوچي و نيستي را مي رساند.

عشق: اما با عشق چه مي توان كرد آيا بايد آن را هم جداگانه معني كرد

اينجا نظريه «هماهنگي صدق» (COHERENCE THEORY OF TRUTH) كارآمد است.

بيهوده و نيست در واقع فضايي را آماده كرده اند تا كلمات بعد از خود را در آن فضا قرار دهند.

يعني به عشق در رديف معاني خود معني مي دهند عشق كه در رديف بيهوده و نيست قرار مي گيرد با آنان هم ارزش مي شود.

زيرا اگر ما تعريف ديگري از عشق در خلاف معاني بيهوده و نيست قرار دهيم هماهنگي واژه ها از بين مي رود و ما با يك شعر نادرست مواجه مي شويم .

به صورت مفهومي، مطلب اينگونه است كه:

عشق در مقام بيهودگي قرار مي گيرد: عشق بيهوده است.

عشق در مقام نيستي قرار مي گيرد: عشق نيست است.

اين سه واژه درست مفهومي را بيان مي كنند مخالف مفهوم خود، وقتي در يك جمله اسنادي قرار مي گيرند. ابتدا گفتيم: بيهوده نيست عشق اما حالا مي گوييم عشق بيهوده است، نيست است

و اين را باز از گزاره ديگري نتيجه مي گيريم از گزاره «آن دو چشم و آن نگاه كه هيچ گاه نديدم»

عشق بيهوده است زيرا دو چشم و نگاهي وجود دارد كه من هرگز نديده ام

پس بيهوده

پس نيست

پس عشق

حالا كه بيهوده و نيست و عشق را در يك جمله قرار نداديم به نتيجه اي درست مخالف نتيجه اول رسيديم در قسمت اول گفتيم كه «بيهوده نيست عشق»

حال مي گوييم: «عشق بيهوده است»

عبارت «آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد» در هر دو حالت تغيير نمي كند يعني بيهوده بودن و نبودن عشق را از يك عبارت واحد نتيجه گرفته ايم به زبان منطق:

«آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد » آنگاه « بيهوده نيست عشق » و «آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد» آنگاه «عشق بيهوده است»

اما اين چيست

اين چه نتيجه اي است

ما از گزاره اول به گزاره «عشق بيهوده نيست» رسيديم و دوباره از همان به گزاره « عشق بيهوده است» رسيديم و اين در منطق، صورتي از برهان خلف است.

طبق برهان خلف اگر از يك فرض واحد دو نتيجه متضاد به دست آوريم بايد نتيجه گرفت كه گزاره فرض نادرست بوده و در اينجا به حكم منطق جمله ها «آن چشم و نگاهي كه هرگز نديدم وجود دارد» نادرست است

يكي از مثال هاي تاريخي و جالب در اين مورد اين است:

«اگر بداني مرده اي، مرده اي زيرا بنا به تعريف علم، متعلق آن، جمله كاذب نمي تواند باشد

اگر بداني مرده اي، نمرده اي زيرا مرده هيچ چيز نمي داند

بنابر اين: نمي داني مرده اي»7

در اينجا نيز بايد گفت: چنين نيست كه «چشم و نگاهي وجود دارد كه من هرگز نديده ام» به عبارتي آن چشم و نگاه وجود ندارد يا من آن را ديده ام آيا بايد نتيجه را بپذيريم

اگر نگاه دقيق تري به برهان خلف بياندازيم مشاهده مي شود برهان خلف از اصل عدم اجتماع نقيضين به نتيجه فوق مي رسد يعني مي پذيرد گزاره هايي كه نقيض يكديگرند وقتي به هم عطف مي شوند گزاره همواره نادرستي را مي سازند. مثل اينكه بگوييم هوا ابري است و هوا ابري نيست.

البته در منطق فازي «FUZZY LOGIC» چنين گزاره هايي همواره نادرست نيست و بسته به درجه ابري بودن هوا درجه صدق تغيير مي كند كه بحث ديگري است منطق كلاسيك اين گزاره را نمي پذيرد و در نهايت به نادرستي گزاره فرض مي رسد.

اما در تعيين صدق جمله ها در يك شعر آيا محكوم به پذيرش اين اصليم آيا بايد بپذيريم كه دو چيز متناقض هيچ گاه در شعر نمي توانند كنار هم باشند و اگر باشند گزاره اي نادرست را مي سازند

جواب من به اين سئوال منفي است چرا كه اين شعر در واقع در ذات خود نقيضين را اجتماع داده و يكي از ويژگي هاي شعر اينست كه در جايي از منطق LOGIC عدول مي كند. ما مجبور به رد اجتماع نقيضين در اين شعر نيستيم و برعكس آن را با آغوش باز مي پذيريم، اين تناقض از ابتدا در شعر آرميده بود از همان اول كه ما در تعيين صدق جملات به مشكل برخورديم مي خواستيم از تناقض فرار كنيم و همين باعث مي شد به نتيجه قانع كننده نرسيم ولي حالا مي پذيريم كه عشق هم بيهوده است و هم بيهوده نيست.

بسياري از راه ها در منطق و رياضي و كلا علم براي فرار از تناقض تعبيه شده اند اما ما اينجا با كمال ميل به طرف آن مي رويم. عشق در حالي كه بيهوده نيست، بيهوده است.

در اين شعر دو امر متناقض چنان در هم خفته اند كه گويي تميز آنها ناممكن است.

زبان توانست ما را به درك و رويارويي چيزي كه از آن مي گريزيم و از درك آن عاجزيم ياري كند و اگرچه نتيجه به دست آمده با منطق سازگار نيست اما ما نيز اصراري به سازگاري نداريم.

اين نتيجه در اسطوره ها MYTHS و به خصوص اسطوره هاي شرق بسيار به چشم مي خورد.

در اين اسطوره ها آميزش دو امر متناقض به خوبي نمايان است چنان اهريمن و اهورا كه در رحم زروان درهم غنوده بودند و ميل به آفرينش، ميل به زايش و ميل به حكومت از هم جدايشان كرد و بيرونشان انداخت. 8 با اين تحليل حداقل توانستيم نشان دهيم چطور شعر مي تواند با تمام تحليل هاي منطقي از آن فرار كند و چه بسا مثالي بود براي تفاوت دو واژه MYTHOS و LOGOS و شايد دليلي براي آنان كه مي خواهند بدانند چرا افلاطون فيلسوف، شاعران را از مدينه فاضله خود بيرون انداخت.

اينجا هم دو امر متناقض به خوبي در هم آرميده اند و چندان به ارزش گذاري نيازي ندارند و گاهي كه ما در پي زايش و آفرينش مفهوم هستيم اين دو را فرا مي خوانيم از هم جدايشان مي كنيم كه پي ببريم از هم جدا نيستند.

ديديم كه قسمتي از اين شعر رجوعي است به سنت شعر فارسي اما نه لزوما هم ساز و هم نوا با آن كه بيشتر انتقادي است جدي بر مفاهيم كليشه شده شعر فارسي و تا كسي ژرف به سنت خويش ننگرد نخواهد توانست قدمي از آن پيشتر بگذارد.

تنها به گفته اي از ابوحامد غزالي بسنده مي كنم:

«بايقين دريافتم كه هيچ كس نمي تواند بر فساد هر دانشي پي ببرد مگر اينكه آن دانش را نيكو بياموزد و با داناترين آن دانش برابري كند سپس بر دامنه معلوماتش بيفزايد و از مرز هاي علمي آنان درگذرد و به حقيقت هايي دست يابد كه طرفداران اصلي آن علم هنوز نتوانسته اند به كنه آن دست يازند. هرگاه چنين امكاناتي ميسر شد شخص مي تواند به نقد آن دانش بپردازد» 9

و اما همچنان چشم هايي ما را نگرانند ...